Else Marie van den Eerenbeemt is een begenadigd en bekend familietherapeute, docente en onderzoeker. In dit interview verteld ze prachtig over loyaliteit.

Iedereen heeft wortels. Je wortels zijn waar je vandaan komt en bij wie je vandaan komt. Je wortels hebben je gemaakt tot wie je bent.

.

.

Foto: Flickr

Dat het normaal is om zoiets tegen elkaar te zeggen kan alleen maar omdat het normaal is om niet jezelf te zijn. Je net iets groter, sterker, slimmer, zwakker of dommer voordoen dan je bent, is heel gewoon. Niet omdat we niet onzeker of zwak mogen zijn, maar omdat we denken dat we dat niet mogen zijn. Het mag wel, alleen niet iedereen zal vol liefde op je reageren.

Dit filmpje laat heel erg leuk, bijna hillarisch voelen wat dat is; jezelf zijn. Maar vooral laat het je voelen dat wij mensen zo graag ergens bij willen horen. Bij mannen met snorren in de automatenkantine bijvoorbeeld …

.

Foto: Clover Flickr

Lees ook: Man en emoties

62 Jaar is ze. Op de verwijzing van de huisarts staat: verwerken van kinderloosheid. Donkerrood geverfde haren, gekleed naar de moderne tijd, mooie laarzen met hakken. Ze vertelt dat iedereen er helemaal genoeg van heeft. Haar man, haar vriendinnen, de buren en nu ook de huisarts. Het moet nu maar over zijn, vinden ze. Ze is inmiddels de zestig gepasseerd.

Ze hebben nooit kinderen kunnen krijgen. Ze hebben alles geprobeerd. En het is allemaal niet gelukt. En het gemis blijft, de jaloezie als ze weer bij een wiegje staat slaat net zo hevig toe als 35 jaar geleden. En de laatste jaren zijn er al die trotse grootmoeders…..

Op mijn vraag hoeveel kinderen ze had willen krijgen, antwoordt ze ogenblikkelijk: drie, twee jongens en een meid. In die volgorde. Uit mijn schaakspel zoekt ze de koning en de koningin en drie pionnen. En ze bouwt een gezin. Mooi dicht bij elkaar. Ze kijkt lang en zinkt vredig weg in het beeld. Ze kijkt lang, met liefde. Na een hele tijd kijkt ze mij aan, en zegt op stoere, wat harde toon: en nou moet ik zeker afscheid nemen!

Als ik antwoord dat ik dat niet zo’n goed idee vind, komen de tranen. Ook dat duurt lang. En ze blijft kijken naar de opstelling.
Ze vertelt dat ze ooit een beeldje kocht, maar dat staat ergens achter in een kast. Vijf mensen in een kring, die elkaar vasthouden. Dat gaat ze thuis een ereplaats geven.

En nee, ze denkt niet dat er nog een volgende afspraak nodig is.

Foto: Adrian Black, Flickr

Een gastbijdrage van Eric de Waard:

De term “gebraden duif” wordt in mijn praktijk niet veel gebruikt maar in dit eerste gesprek met Joost komt ‘ie wel tien keer op tafel, de term bedoel ik dan. “Het is gewoon een gebraden duif die naar binnen komt, en ik heb er nog recht op ook, da’s wel mooi, vind je niet?”

Joost is werkzaam in het bedrijf van zijn moeder en haar broer, zijn oom. Het bedrijf is opgezet door de grootvader van Joost. In 1985 werd de onderneming overgenomen door de twee kinderen die het bedrijf verder uitbouwden. Joost is na de middelbare school in de zaak gegaan en het is voor hem vanaf dat moment vanzelfsprekend dat hij het bedrijf overneemt, er is geen andere mogelijke opvolger.

Joost heeft het over zijn “recht” op de onderneming, alsof die uit een loterij met één lot – dat hij als enig deelnemer trekt – op zijn bord komt. Met interesse en verwondering hoor ik zijn verhaal aan. Zijn grote plannen met het bedrijf, vergaande samenwerkingsvormen die zeer lucratief lijken en mooie ambities die naar mijn gevoel successen in zich dragen. Joost is wel ondernemer in hart en nieren, dat proef ik in het gesprek. En eind dit jaar is het dan zo ver. Eind 2011 zal hij de aandelen van zijn moeder en oom overnemen. Zij blijven nog aan in een adviserende rol maar zullen niet meer dagelijks aanwezig zijn. Het lijkt allemaal geregeld.

Afrekenen met het verleden?

“En wat brengt je hier? hoe kan ik je helpen?”. Na vijftien minuten wil ik zijn enthousiaste betoog toch onderbreken en deze vraag stellen. ”Nou, eigenlijk valt het allemaal wel mee maar waar ik moeite mee heb is dat ik de mensen niet zo snel meekrijg, het lijkt wel alsof de vooruitgang die ik zie, de kansrijke ontwikkelingen voor dit bedrijf, de ….. , het lijkt wel alsof ze me niet begrijpen en soms denk ik wel eens dat ze me gewoon tegenwerken, dat ze me gewoon dwarszitten. Terwijl ik toch het beste met de zaak voorheb en het beste voor de mensen wil.”

Ik vraag hem wat zijn grootste verlangen is voor deze onderneming, wat is het mooiste dat er zal gebeuren onder zijn leiding? Daarop is het antwoord na enig denken: “Ik wil dat het een modern bedrijf wordt. Een bedrijf dat midden in deze tijd staat en gebruik maakt van alle technische hulpmiddelen die er zijn. Weet je Eric, het is gewoon een suffe ingedutte toestand. Dank zij mij is er de laatste twee jaar het stof een beetje afgewaaid, maar nu moet het gaan glimmen, en dat wil ik, de boel flink oppoetsen, afrekenen met het verleden en in volle vaart de toekomst tegemoet”.
Ik voel een krimp in mijn maag bij deze laatste zin, en er komt een kil gevoel over me.

Ik vraag hem wat zijn grootvader voor man was, hij stierf toen Joost twintig jaar oud was. “Ach, die ouwe was wel een goeie man, had hart voor de zaak maar komt natuurlijk uit een andere tijd, hij heeft echt gedaan wat ie kon maar een supermooi bedrijf was het niet toen mijn moeder en Henk (de oom) het overnamen, en hij was geliefd onder zijn personeel, dat wel. Dus dat is eigenlijk wat ik wil, meer binding van de mensen aan mijn persoontje, snap je dat?”.

De antenne die loyaliteit heet

Ik geef hem aan dat mensen alleen aan elkaar “plakken” als de wens en de kleefkracht van twee kanten komt. Dat begrijpt ‘ie wel.

“Je moet dankbaar zijn voor die gebraden duif die bij je binnenvliegt, terwijl je er helemaal geen vanzelfsprekend recht op hebt.” Geef ik hem aan. “Het is een waardevol geschenk van je grootvader dat via je moeder en je oom aan jou gegeven wordt.” Joost kijkt me verbaasd en vragend aan. “En het feit dat je het een stoffig ding vindt dat niet glimt, geeft me het gevoel dat je er niet dankbaar voor bent. De mensen in het bedrijf weten dat, ze hebben daar een antenne voor, die antenne heet Loyaliteit, zij zijn mogelijk loyaal aan het belangrijkste wat er is: de oorsprong van “jouw” onderneming, jij bent dat niet, zo lijkt wel”. Hij zakt een beetje onderuit in de stoel en denkt na. Mijn gevoel zegt me dat hij zojuist aangevlogen is door een duif en hij lacht als ik hem dat voorleg.

Ik geef hem aan dat het begin van een mogelijke “plak” tussen de medewerkers van het bedrijf en hemzelf begint met het erkennen van die loyaliteit, de loyaliteit aan en het respect voor de bron die het allemaal mogelijk gemaakt heeft dat hij aan het einde van het jaar de eigenaar wordt van deze prachtige onderneming, van deze gebraden duif die zomaar binnenvliegt. En dankbaarheid voor al het mooist dat hij krijgt.

Dank je wel

We doen een systemische oefening om een eerste begin te maken met het erkennen van alles wat het mogelijk maakte om de onderneming over te nemen en in deze oefening heet “die ouwe” dan “Opa”. Het meest eenvoudige wat je namelijk kunt doen als je iets krijgt is simpelweg zeggen “dank je wel”. En dat is wat we doen in de systemische oefening.
Joost is onder de indruk van het effect dat dit begin heeft op zijn gemoedstoestand en ik geloof hem.

Ik geef hem aan dat dit eerst maar even moet “garen” en we maken een afspraak voor een volgend gesprek. Joost gaat met een behoorlijk tragere pas naar buiten dan waarmee hij binnen kwam. Als ik hem het pad zie aflopen denk ik “Vooruitgang begint eerst dan als de vertraging is ingezet”. En voordat hij de hoek om gaat roept ie nog een keer: “Dank je wel he”.

Alle namen in het verhaal zijn geanonimiseerd. Foto: Anders Ljungberg Flickr

In 2002 werd ik ontslagen. Ik kon mijn baas wel wat. Ik fantaseerde over stenen door de ruiten van zijn villa. Uiteraard bleef ik gewoon thuis en bleven de stoeptegels daar waar ze horen, in zijn stoep.

Waarom ik zo boos was? In mijn hoofd was mijn carrière uitgestippeld. Ik zou een paar jaar redacteur zijn en daarna zou ik langzaam doorschuiven naar het vak van regisseur. Ik had besloten dat ik op mijn plek was. Ik hoorde bij Het Klokhuis en zijn redactie. Nee, onze redactie. Zo voelde het.

Dat ik flink op mijn tenen moest lopen om mijn werk te kunnen doen had ik nog niet in de gaten. Ik was nog jong en ik moest nog veel leren, vertelde ik mijzelf. Dat ik na ruim 30 afleveringen maken, het ook wel een beetje gezien had, had ik ook niet in de gaten. Dat ik vreselijk baalde dat we met collega’s hoogst zelden naar elkaars afleveringen keken (dat moest je thuis maar doen), nam ik ook voor lief. Dat ik 3 uur per dag in de trein zat, en soms zelfs moest staan, nam ik ook voor lief.

Dus toen de eindredacteur mij ontsloeg (mijn vijfde tijdelijke contract niet in vast wilde omzetten), stortte mijn carrière in. Knal en het was over. Alsof ik als fulltime marathonloper plots in een rolstoel kwam.

Ik vertelde mijzelf dat het zijn schuld was. Dat hij niet zag dat ik op mijn plek was. Ik bleef vasthouden dat ik daar thuis hoorde. Ik schreef zelfs een boze brief naar de directeur (die wijslijk niet reageerde). Het duurde even voor ik begreep dat de beste man mij het mooiste cadeau gaf dat mijn carrière (voor zover zo’n ding bestaat) kon krijgen.

Dit prachtige filmpje laat heel erg leuk zien en voelen waar op je plek zijn in werk over gaat.

.

Ik krijg nog al eens de vraag van cliënten waarom we ons gedragen zoals we doen. Dat is een grote vraag. Een vraag waar ik geen sluitend antwoord op heb. Wat ik wel weet is dit.

Gedrag leren we aan als reactie op de omstandigheden waarin we worden geboren en opgroeien, en vaak doen we na wat we voorgeleefd kregen.
Kortweg gezegd: er gebeurt iets en een kind geeft het best mogelijk antwoord gegeven de vermogens, kennis en ervaring die hij/zij heeft. Vaak niet eens letterlijk door iets te zeggen, maar vooral door iets te doen of te laten. En dan gebeurt er weer iets en daar reageert het kind weer op. Als dat wat het kind doet tot een verbetering van de situatie leidt, dan zal dat kind dat blijven doen tot het een betere gedraging ontdekt.

Loyaliteit

Kinderen willen vaak maar één ding en dat is dat hun ouders gelukkig zijn. Ze zijn loyaal. Dat blijven de meeste van ons tot ver na de dood van onze ouders.

Waarom kinderen loyaal zijn weet ik niet. Je kunt het simpel bekijken en zeggen als de ouders gelukkig zijn is de kans het grootst dat het kind te eten en een knuffel krijgt. Dat is één manier van kijken. Je kunt het iets zweveriger zeggen dat het allemaal om liefde gaat. Dat is ook een manier. Je kunt ook zeggen dat het is omdat je het leven van ze hebt gekregen en dat het een eerbetoon is aan hen of aan het leven zelf. Dat is ook een manier. Of op zijn wetenschappelijk; dat kinderen dat in hun genen of elders hebben zitten om het zo te doen. De echte reden weet ik niet.

Gedrag

Loyaliteit zelf kun je niet zien. Zijn uitingsvorm wel; het gedrag van mensen. Zo heb ik weleens cliënten die binnenkomen en binnen twee minuten iets tegen mij zeggen als:” Over mijn moeder hoeven we het niet te hebben, dat heb ik al doorgewerkt.” Dan weet ik dat die moeder vroeg of laat ‘de kop gaat opsteken’ in het gesprek. Zou het namelijk echt helemaal snor zitten met die moeder, dan hoeft iemand in de eerste twee minuten niet zo’n opmerking te maken. Vaak zie je dan bijvoorbeeld dat als die moeder naar het ziekenhuis moet voor een simpel prikje dat die cliënt zich ‘opeens’ ernstig zorgen gaat maken. En dat verbaast mij dan niet, want in het eerste gesprek liet die cliënt me die loyaliteit al zien.

Als we volwassen zijn dan putten we nog steeds uit dat vroeg aangeleerde gedragsrepertoire. Niet omdat het moet, maar omdat we het gewend zijn en vaak niet iets anders voor handen hebben.

Vooral als je denkt dat je geen keuze hebt in je gedrag, ben je waarschijnlijk loyaal. Want je hebt in alle gevallen tien of meer mogelijkheden om te reageren op een situatie. Dus als je eens klem zit, bel een vriend of vriendin en vraag hem of haar wat je nog meer zou kunnen doen. Of spreek een coach, ik ken coaches die wel twintig manieren kunnen bedenken. Ik ben er ook zo een, ik heb namelijk een hele creatieve moeder en een praktische oplossinggerichte vader.

(Niet verder vertellen: Ik ben eigenlijk helemaal geen coach, ik ben gewoon loyaal aan mijn ouders).

Foto: Gabriela Camerotti, Flickr

Kerst komt er weer aan. Kerst is, hoe je het ook wendt of keert, verbonden met familie. Voor de één omdat ie bij zijn ouders of schoonouders gaat eten, voor de ander omdat ie dat juist niet doet. En weer een ander zou wel willen maar heeft geen familie meer.

In het echt of in gedachten zijn we er bewust en onbewust allemaal mee bezig. Kerst laat je voelen of je erbij hoort of niet. Kerst laat je ook voelen waar je bij zou willen horen. Maar misschien kun je niet, wil je niet of durf je niet. Omdat hij of zij ook altijd komt en het dan niet gezellig meer is. Of ze hebben je niet gevraagd. Of je moet werken omdat zieke en oude mensen ook zorg nodig hebben met kerst.

Kerst is een groot iets (en dan laat ik het feest zelf nog buiten beschouwing) omdat het over familie gaat. Alleen al de geur van een kerstboom kan mensen vrolijke of sombere gevoelens geven.

Het kerststukje

Ik zat ooit met mijn vader te eten in een restaurant. Het was vlak voor kerst en ik was nog geen tien jaar oud. Op tafel stond een kerststukje met takjes en in het midden een kaars. Plots vloog het kerststukje in brand. Mijn vader opende het raam en wierp het hele ding naar buiten… en deed het raam weer dicht.

Vanaf dat moment was mijn vader een held met kerststukjes. Ik wenste vurig net als hem te zijn, en bij alles in het leven zo adequaat te reageren. Sindsdien als ik een kerststukje zie met een kaars in het midden, kijk ik altijd hoe lang de kaars nog te branden heeft. Als dat niet zo lang meer is, dan blaas ik hem voorzichtig uit. En zegt een stemmetje in mijn hoofd: “Kijk pap, ik heb ook voorkomen dat het gebouw in de fik vliegt.”

Voor mijn vader.
Foto: Flickr

Ik hoor mensen wel eens zeggen dat ze de dood hebben overwonnen. Na een ziekte of operatie bijvoorbeeld. Zeggen dat je de dood hebt overwonnen, is een bijzondere opmerking. Die nooit waar is.

Het kan ons allemaal overkomen. Dat je opeens ziek word. Of plots onder een vrachtwagen komt. Hoe gezond je ook eet. Hoe goed je ook oplet. Wij mensen zijn kwetsbare wezens. En we komen en we gaan.

Als iemand ziek wordt dan lijkt het alsof de dood ineens heel dichtbij is. En dan worden we vaak bang. Zeker als we jong zijn, omdat we dan vinden dat het nog niet onze tijd is om te gaan. Of als een kind ziek is en de ouders niet. Dan voelen we dat er iets niet klopt. Ouders horen eerder te gaan dan kinderen. Mensen horen dood te gaan als ze oud zijn, als het hun tijd is. Als hun leef-tijd ernaar is. Maar zo is het leven niet. De dood neemt ons soms eerder, en soms abrupt.

Wie strijdt met wie?

Wanneer mensen een ziekte krijgen en daarvan genezen dan kunnen ze zeggen dat ze de dood hebben overwonnen. Dan klinkt het alsof ze machtiger zijn dan de dood. En dat is niet zo. Ook niet bij een ziekte, ook al word je genezen. Wij staan niet boven de dood. We gaan allemaal. Als je goed naar de mensen kijkt die dit zeggen, dan zie je vaak dat ze triomfantelijk kijken. Dat is zichtbaar aan de oppervlakte. Maar als je goed kijkt zie je daarachter vaak een vleug angst of een afwezige blik.

Ze hebben de dood niet overwonnen. De dood is hen simpelweg niet komen halen. Wat ze overwonnen hebben, is niet de strijd met de dood. Maar de strijd met zichzelf. Ze hebben gestreden met hun angst om dood te gaan. Hun eigen angst.

Het leven weer pakken

In een familieopstelling kun je hiermee werken door een cliënt tegen de dood te laten zeggen: “Het was nog niet mijn tijd om te gaan.” ” Je stond verder van me af dan ik dacht”. ” Ik streed met mijzelf, niet met jou.” “Als het mijn tijd is mag je me komen halen. Dan zal ik me bij mijn (over) (groot) ouders voegen.” “Nu is niet mijn tijd, ik leef.”

Wat je daarna vaak ziet gebeuren is dat de persoon die ‘de dood had overwonnen’ een vredige rust op zijn gezicht krijgt tegelijk met een glimlach. Alsof iemand zich dan op een diepere laag realiseert: Oh ja, ik ben er nog. Ik ging helemaal niet dood.

.

Wat zijn jouw ervaringen met ziekte en de dood? Laat een reactie achter.

Foto: Flickr

In het woord verandering zit de vooronderstelling dat er dingen hetzelfde kunnen blijven. En dat klopt eigenlijk niet. Alles verandert. De vraag is niet óf dingen hetzelfde kunnen blijven, maar hoelang dingen hetzelfde blijven.

Verandering is een natuurlijk gegeven. Verandering zet dingen in beweging. Het brengt nieuwe dingen en een nieuwe dynamiek. Verandering is leuk, het brengt een enorme levendigheid. En toch hebben wij mensen er vaak moeite mee. Dat is niet zo gek en ik zal proberen uit te leggen waarom. Er zijn mij twee bekende redenen.

Wat verandert doet ons herinneren aan de dood, dat willen we niet

We willen niet dood en we willen niet dat anderen dood gaan. Een collega coach zei ooit tegen me: “Het leven is één grote oefening in loslaten. Alles wat je hebt zul je ooit verliezen en uiteindelijk verlies je zelfs het leven zelf. Hoe meer je dat accepteert hoe vrijer je bent in wat je in de tussentijd doet.”

Verandering is een oefening in het loslaten van het oude. Of anders gezegd in ont-streepje-hechten. Veel coaching werkt niet omdat coaches verlangen van een cliënt dat hij onthecht. Dat lijkt de oplossing. Vastzitten aan een ‘probleem’ werkt niet. Maar waarom zou je onthechten? Omdat die coach zegt dat je moet loslaten?

Onthechten is een van de moeilijkste dingen om te doen, en iets dat we zeker niet op commando kunnen. Onthechten is lastig omdat je je eerst moet realiseren dat je vast zit.

Verandering gaat altijd eerst over vastpakken en daarna loslaten. Of zoals iemand eens zei: “Als Tarzan van de ene liaan naar de andere zou slingeren met alleen loslaten…. dan dondert ie op de grond. Tarzan laat pas los, als hij een nieuwe liaan te pakken heeft.” Mensen kunnen pas onthechten als ze zich bewust zijn van hun gehechtheid.

De tweede reden voor onze moeite met verandering is van een nog grotere orde als die van de angst voor de dood.

Het evenwicht in je groep

Als het evenwicht in een groep verandert, zoekt de groep naar een nieuw evenwicht.  Als dat gebeurt loop je het risico erbuiten te vallen. En erbij horen is wat wij als mensen het allerliefst willen. De angst van mensen om buiten de groep gesloten te worden, is meestal groter dan de angst voor de dood. Wanneer je dood gaat wordt je buiten het leven gesloten, dat is erg maar dat ligt wel écht buiten je eigen macht. Bij een groep horen ligt wél binnen je macht. Dat heeft met je gedrag te maken.

De belangrijkste groep waar je toe behoort is altijd die van je familie. Daar wordt je automatisch lid van, al voor je geboorte. Binnen ieders familie bestaan onuitgesproken regels over wat je wel en niet doet en zegt. Dat is het groepsgeweten. Als je dit doet hoor je erbij, als je dat doet niet. Zo praat een Zeeuw geen Fries, ook al zou hij het kunnen, dat doe je niet. Praat een Fries Fries dan hoort hij erbij. Sommige Friezen mogen thuis gewoon ABN praten, sommigen niet. Dat soort zaken gaan over erbij horen en niet erbij horen. Iedereen voelt binnen zijn groep precies aan wat kan en wat niet. Dat gaat vaak zelfs geheel zonder woorden.

Je familie is de eerste groep waar je in je leven mee in aanraking komt. Daarna komen groepen als: je klas, de voetbalclub, het bedrijf waar je voor werkt, de afdeling, de vereniging, de politieke partij, maar ook een land, een continent. Allemaal groepen waar je wel en niet bij kunt horen.

Veel coaching werkt niet omdat je een cliënt niet iets kunt vragen dat tegen de aard van zijn familiegroep ingaat. Dat zal hij nooit doen en dan gooit hij meestal jou als coach eruit (als je er als coach überhaupt al een beetje bij hoorde). Erbij horen speelt in werk ook een enorm belangrijke rol. Daarom is ontslag ook zo ingrijpend, dat gaat niet alleen over geld, maar ook over er niet meer bij horen.

Alle mensen hebben weet van erbij horen en er niet bijhoren. Wellicht dat we daarom zo graag op televisie kijken naar afvalraces. Zoals Big Brother, Idols, So you think you can dance, Wipe Out. We weten allemaal dat het heel erg is als iemand de groep uit moet, dat voelen we. Neem het gevangeniswezen, de straf bestaat in primaire vorm uit iemand buiten de samenleving houden. En de isoleercel is de ergste vorm. Allemaal zaken waarbij het ‘er niet bij horen’ er duimendik bovenop liggen.

Dus mocht je nog eens voor een grote verandering staan: Vraag je af wat je vast hebt en wat je los wilt laten.

Foto: James Whitesmith, Flickr

Een gastbijdrage van Marina Noordegraaf:

Onlangs vertelde verhalenvertelster Mirjam Mare het verhaal van Vasalisa. Een feest van een verhaal voor een ieder die zijn weg zoekt, en niet die van een ander.

Het sprookje Vasalisa

Vasalisa begint met “er was eens en er was eens niet” om je erop attent te maken dat in de verhalenwereld niets is wat het lijkt. Vasalisa is nog een kind als haar moeder sterft. Op haar sterfbed geeft ze haar dochter een lappenpopje die haar altijd hulp zal bieden. Vasalisa’s stiefmoeder en stiefzussen kwellen haar en laten haar hard werken. Als ze op een dag het vuur uit laten gaan, sturen ze Vasalisa het bos in naar de boosaardige Baba Jaga - de heks - om vuur te vragen. In het bos vraagt Vasalisa het popje steeds om raad als ze twijfelt over de weg naar het huis van de heks. Baba Jaga’s huisje blijkt op kippenpoten te dansen, de grendels op de deuren zijn van mensenvingers.

Vasalisa vraagt vuur aan Baba Jaga, waarop de oude heks haar een batterij aan taken geeft die ze eerst moet verrichten: het erf en het huis vegen, beschimmeld mais van goede mais scheiden, maandzaadjes van aarde scheiden. Die taken kan Vasalisa door de hulp van haar lappenpopje moeiteloos voltooien. Daarna stuurt Baba Jaga haar met een schedel met gloeiende ogen terug naar huis. Aldaar verbranden die gloeiende ogen de stiefmoeder en de stiefzusjes. En dat is het abrupte einde van het verhaal.

Gruwelijk? Integendeel. Niets is immers wat het lijkt.

Sneeuwwitje

Persoonlijk vind ik de look-a-likes van dit verhaal – zoals Assepoester, Doornroosje en Sneeuwwitje – veel gruwelijker. Stiefmoeders en stiefzussen in overvloed en talloze hard werkende prinsessen. Maar ze nemen het heft niet zelf in handen: ze wachten (desnoods 100 jaar) op een prins om hen te redden. In Sneeuwwitje wordt de boze stiefmoeder neergezet als het kwaad en Sneeuwwitje als goed. Sneeuwwitje pakt – twijfelend – de appel. Die twijfel vertelt ons dat haar intuïtie prima in orde is, maar ze luistert er niet naar. Had ze de appel vriendelijk doch beleefd afgeslagen en de heks een aantal pittige vragen gesteld, dan was ze ongetwijfeld meer over haar eigen duistere en krachtige kanten te weten gekomen. Maar wederom komt er een prins om de boel te redden. Wat leert ze daarvan? Niets. Wat voor boodschap geven we onze kinderen mee? Dat ze vooral moeten blijven zorgen voor anderen en dat alles dan goed komt. Dat je beter aardig kunt zijn dan te vertrouwen op je eigen wijsheid.

Vasalisa verklaard

In het sprookje van Vasalisa geen redders te paard. Ze trekt zelf het bos in met haar popje als leidraad, laat sterven wat sterven moet en leert waardevolle lessen van Baba Jaga. Vasalisa is bereid risico’s te nemen en neemt het heft in eigen handen. Haar popje staat voor haar intuïtie die ze voedsel geeft door naar haar te luisteren. De Baba Jaga leert Vasalisa schoon schip te maken; het één van het ander te onderscheiden en daarbij te vertrouwen op zichzelf. Met de schedel die Vasalisa ontvangt, krijgt ze het vermogen om de dingen te zien zoals ze echt zijn. Ze snapt nu hoe haar spreekwoordelijke stiefmoeders en stiefzussen haar groei belemmeren. Ze denkt er heel even over de schedel weg te gooien. Want soms is het pijnlijk alles zo helder te zien. Van jezelf en van de ander. Het betekent namelijk dat je keuzes moet maken. Om te beginnen door het laten sterven van de “te goede moeder”. Haar beschermende houding is prima zolang we weerloos zijn, maar kan ons er van weerhouden nieuwe uitdagingen aan te gaan.

Dit sprookje bevat waardevolle lessen. Voor mensen en organisaties die autonoom op het rode pluche lijken te zitten, maar onderwijl hun verantwoordelijkheid uitbesteden aan (stief)moeders en aan prinsen, die er zo hun eigen agenda op na houden.

Sommige appels moeten geschild worden in plaats van gegeten.

Foto: Flickr. Betekenisgeving van het sprookje Vasalisa ontleend aan het boek “De ontembare vrouw” van Clarissa Pinkola Estés.

Een gastbijdrage van: Eric de Waard

In mijn praktijk kom ik regelmatig leidinggevenden tegen die me vragen wat ik voor hen kan betekenen. In veel gevallen wordt de vraag gesteld of ik de mensen van een afdeling of team naar een hoger plan kan tillen. Grote woorden die er eigenlijk op neerkomen dat men de medewerkers de mogelijkheid biedt zichzelf te ontwikkelen. Ik ben telkens blij als ik dergelijke managers tegenkom. Maar bij deze blijdschap is er een andere kant, die in organisaties vaak uit het oog verloren raakt.

Ik vertel hen dan van Petertje. Petertje groeit op in een gezin van hardwerkende ouders die amper onderwijs genoten hebben. Hij is een ambitieus kereltje dat boven alles besloten heeft het later beter te doen dan zijn ouders, hij wil studeren en een mooie carrière maken.

Als Petertje grote Peter is geworden en na zijn afstuderen aan de universiteit aan zijn eerst baan begint, realiseert hij zich dat de contacten met zijn ouders minder diepgaand worden. Hij kan niet met hen spreken over de dingen die hem bezighouden in zijn werk, en hij merkt dat hij het jammer vind dat hij hen geen deelgenoot kan maken van zijn wereld.

Op een dag vraagt hij tijdens een wandeling met zijn vader in het bos, achter het huis waar hij opgroeide, wat hij ervan vindt dat hij gestudeerd heeft, terwijl zijn vader die kans niet had.

“Ach, weet je jongen, voor mij en je moeder ben je nog steeds de kleine Ridderman die op een bezemsteel als paard en een wilgentak als zwaard, ‘s ochtends zei dat je op veldtocht moest gaan in het grote bos. En aan het einde van de dag zagen we je terugkomen met grote verhalen over alle overwinningen die je had beleeft en de stammen waar je tot Koning was gekroond”. Peter herinnerde zich dit alles ineens weer. Gek dat het zo lang was weggeweest en bijzonder dat zijn vader dit nu toch weer ter sprake bracht. “En…” zo ging vader verder, “… eigenlijk is er niets veranderd sinds die tijd. Je gaat vanavond weer op pad in je stalen koets en je gaat weer allerlei overwinningen behalen waarover je dan als je weer bij ons thuis komt vol trots verteld. En wij, je moeder en ik, genieten daar nog steeds intens van. We genieten van onze kleine Ridderman die de wereld bestormt. Al begrijpen we niet wat er allemaal daarbuiten in die mooie wereld van jou gebeurt”.

Een prachtig verhaal over ontwikkeling en de mogelijkheid die ouders hun kinderen bieden om hún leven beter te leven dan zij dat zelf konden.

En zo moet het ook zijn met organisaties, ook daar is het nodig dat de volgende generatie de ruimte en het vertrouwen krijgt zich te ontwikkelen, het nog beter te doen dan de ouderen, de “ouders”.

Dat betekent dat de oudere generatie moet kunnen loslaten, moet overdragen aan de volgende groep Riddermannen die de onderneming in de toekomst leidt. Dat heeft te maken met vertrouwen, met leiderschap dat kan laten leiden, met ondernemerschap dat kan laten ondernemen. Eigenlijk met ouderschap dat kinderen een goede toekomst laat maken. Belangrijk is dat je als ondernemer, als werkgever op een zodanige wijze achter je medewerkers staat dat je hen de ruimte geeft om de toekomst beter te maken.

Dus bedenk als je een medewerker tegenover je ziet dat daar misschien wel een kleine Ridderman staat, klaar om met een bezemsteel als paard en een wilgentak als zwaard de wereld te bestormen. En wens hem dan een mooie reis en geef hem een luisterend oor als hij thuiskomt met zijn overwinningsverhalen.

Foto: Flickr

Een gastbijdrage van Marina Noordegraaf:

Buideldier had een buidel. Altijd al, voor zover hij zich kon herinneren. Had buideldier nog een heel bescheiden exemplaar; zijn vader en moeder hadden een heuse tas! Het ware zulke joekels dat hij soms betwijfelde of er eigenlijk wel een papa en mama achter scholen. Dat vond hij jammer. Als hij zijn ouders niet goed kon zien, zouden ze vast en zeker ook niet zo’n al te best uitzicht hebben op hem. En dat had hij wél nodig: gezien worden. Buideldier wilde zo graag dat zijn ouders hun tas even weg zouden leggen. Al was het maar één keer om even hallo te zeggen tegen hun zoon, buideldier. Maar dat gebeurde niet.

Buideldier kwam op het geniale idee om zijn ouders te vragen of híj hun tas dan misschien even zou dragen? Maar zijn ouders ontkenden in alle toonaarden dat ze een tas droegen en vroegen of hij ze soms zag vliegen. Tegen zoveel ontkenning kon buideldier niet op. Hij kon niet anders dan concluderen dat hij een gave had: hij zag tassen die anderen niet konden of wilden zien. En zijn vader en moeder hadden hun ogen klaarblijkelijk in de tas. Ergens snapte hij ook wel dat zijn ouders de inhoud van de tas niet lieten zien. Het scheen hem namelijk toe dat er niet al te veel moois in zat. Hij vermoedde onderdrukte gedachten, duistere praktijken, gemengde gevoelens, tranendalen, bergen woede, bodemloze putten. Dat soort dingen. Omdat hij zijn papa en mama niet kon overhalen hun tas voor hem te openen, ging hij over op plan B. Elke dag zou hij een beetje van “het grote verdriet” stelen. En op een dag had hij dan vast genoeg gestolen om een blik op zijn ouders te kunnen werpen.

Gaandeweg vulde de buidel van buideldier zich met zoveel narigheid dat hij er letterlijk onder gebukt ging. Op een dag begon hij zich daarover te beklagen. Maar een erg goed verhaal vonden zijn vrienden het niet: “Dus je draagt verdriet van iemand die zijn verdriet niet ziet of wil zien en dat vind je zwaar? Waarom stop je er dan niet mee?”. Buideldier vond dat zijn vrienden wel een punt hadden, maar het leek alsof hij niet anders kon. “Ik ben tassenziener en tassendrager eerste klasse”, probeerde hij zijn inspanning alsnog met trots aan zichzelf te verkopen. Maar eigenlijk geloofde hij er zelf niet meer in. Zijn uitzicht was inmiddels tamelijk belabberd geworden en hoorde bepaald niet bij een eerste klasse arrangement. Buideldier besloot voorzichtig een blik te werpen over de rand van zijn goedgevulde buidel. Met dichtgeknepen ogen zag hij wat hij niet had wíllen zien: de tas van zijn ouders was geen centimeter gekrompen. Hij had hun tas niet gestolen; hij had ‘m eerder gekopieerd! Buideldier werd ontzettend verdrietig om dit inzicht. Zo verdrietig dat hij zijn grote verdriet liever in zijn buidel had gesmoord. Maar er was geen houden meer aan.

Na een oeverloze huilbui die wel weken leek te duren, voelde hij zich ineens stukken lichter. Buideldier wist: vanaf vandaag draag ik alleen nog maar mijn eigen buidel. Een aantal van zijn vrienden herkenden buideldier niet meer terug in al die ruimte en zegden de vriendschap op. Dat maakte buideldier verdrietig. Maar er was geen weg terug. Verderop ontmoette hij allerhande buideldieren die hij voorheen links zou hebben laten liggen. Buideldieren die niet gebukt gingen onder andermans tassen. Buideldieren die zich best in de buidel wilden laten kijken. Het was een buidelgewone ervaring.

En vanaf die dag buitelde buideldier gelukkig verder.

Afbeelding: Marina Noordegraaf

Lees van Marina Noordegraaf ook: Schildpad gaat zijn eigen weg

Een tijd geleden alweer sprak ik een cliënt in wiens familie er misbruik was voorgekomen. Het had twee generaties terug gespeeld, al heel wat jaren geleden dus, maar de sporen waren nog niet weg.

Mijn cliënt worstelde met het thema ‘macht’. Hij plaatste zichzelf vaak bijna verlegen op de achtergrond. Bang om iets te doen dat schade aan zou kunnen richten. Het feit dat hij ondernemer was geworden had het probleem op de voorgrond gezet.

Dat hij hier mee worstelde is niet gek. Door het misbruik was het gebruiken van macht bezoedeld in deze familie. Zoiets wordt vaak doorgegeven aan volgende generaties.

Wat lost op?

‘Macht’ an sich is neutraal. Bij misbruik gaat die neutraliteit soms verloren. Mijn cliënt dacht dat de oplossing lag in het vergeven van zijn opa voor zijn daden. Dat is echter geen oplossing. De oplossing ligt op het vlak van het herstellen van de neutraliteit van macht. Ik zal uitleggen waarom.

Het misbruik is een daad die gepleegd is nog voor de cliënt geboren is. Dat betekent dat hij hier geen verantwoordelijkheid in heeft. Hij is per definitie onschuldig. Dat betekent dat hij zich ook geen beeld hoeft te vormen of het misbruik goed of slecht is geweest. Dat is niet aan hem. Zou hij zich wel een beeld en een oordeel gaan vormen, dan zou hij rechter gaan spelen over zijn opa, de man aan wie hij zijn leven heeft te danken. Dat klopt niet.

Wat wel klopt is dat wat gebeurd is in het verleden ligt. Dat is wat er is. Of het goed of slecht was doet voor de cliënt niet terzake want het kan namelijk niet meer veranderd worden.

Wat de client mag doen is zich, buiten het idee van goed of fout, voorstellen dat hij het misbruik daar laat waar het hoort. In het verleden. Hij mag het met andere woorden ‘bij opa laten’ en het ‘strategisch vergeten’.

Waarom mag hij dat zo doen?

Het is het lot van de cliënt, in deze familie met deze geschiedenis geboren te zijn. Dat zal hij moeten aanvaarden. Het is zo en het wordt nooit anders. Bezig zijn met goed en fout staat dat aanvaarden in de weg.

Wanneer de cliënt zijn opa zou vergeven dan moet hij eerst een oordeel vellen over wat er gebeurd is. Wij vergeven namelijk alleen datgene wat we als slecht zien (ik heb nog nooit iemand een persoon een goede daad zien vergeven). Wanneer mijn cliënt gaat oordelen over wat er gebeurd is, dan gaat hij zich bemoeien met iets dat niet met hem te maken heeft. Wanneer hij zich gaat bemoeien met de verantwoordelijkheid die de opa had en niet hij, dan raakt hij verstrikt.

Wanneer hij echter niet oordeelt kan de bezoedeling van macht niet blijven bestaan in zijn leven. Hij blijft buiten de verstrikking. Hij laat opa’s daden bij opa en neemt uitsluitend en alleen verantwoordelijkheid voor zijn eigen daden. Dan kan hij weer onschuldig zijn en kan hij vanuit een zuiver gevoel van onschuld zijn macht gaan inzetten.

In een opstelling zou dat vorm kunnen krijgen door de cliënt tegen opa te laten zeggen: “Dat wat bij jou hoort, laat ik bij jou. Dat is niet aan mij.”

Foto: Flickr

Een bevredigend leven leiden gaat over je eigen waarheid leven. Gehoor en vorm geven aan iets dat brand in je lijf, je hoofd en je gedachten. Soms sluimerend ver weg, soms onontkoombaar op de voorgrond, soms zelfs je blik ontnemend van andere zaken.

Je eigen waarheid leven is een opgave. Als mens alleen, maar ook als mens gebonden aan daar waar je vandaan komt. Dat is niet altijd even makkelijk. Je familiesysteem heeft namelijk ook een eigen waarheid, en soms past die niet bij je persoonlijke waarheid. Dit word prachtig voelbaar en inzichtelijk gemaakt in het toneelstuk ‘Romeo en Julia’. Het is Romeo en Julia’s waarheid bij elkaar te blijven. Maar in het familiesysteem kan het niet. Capulets gaan niet met Montague’s om. Dat was al zo nog voor Romeo en Julia geboren werden.

Ik geloof dat dit toneelstuk niet alleen zo beroemd is omdat het over de liefde gaat, maar meer nog omdat het de universele worsteling tussen eigen waarheid en de waarheid van het familiesysteem haarscherp laat zien. Ook al weten we niet bewust dat dit zo werkt, we voelen het allemaal. Op de onbewuste laag resoneert Shakespeare’s toneelstuk als een torenklok.

Hoe hier meer om te gaan?

Julia kiest voor een geënsceneerde zelfmoord. Romeo denkt dat ze dood is en kiest als reactie daarop voor echte zelfmoord. Dat ziet Julia weer en die maakt er dan ook maar een echt einde aan. Daarmee zijn ze naar alle waarschijnlijkheid loyaal aan het familiesysteem, de familie waarheid. Moord is namelijk ok binnen beide families. Zoals je wellicht weet vallen er veel meer doden in het toneelstuk.

Gelukkig hoeven wij zelden op zo’n manier een situatie op te lossen. Maar wat als jij ondernemer wil worden en jouw gehele familie is ambtenaar tot drie generaties terug? En daar later een goed pensioen van vangen is het hoogste goed? Als ‘zekerheid voor alles’, op alle tegeltjes in je ouderlijk huis staat? Dan rest je niets dan verraad te plegen aan je familiesysteem en te kijken wat er gebeurd. Dat is groot en het lijkt wellicht vreemd, maar het is vaak meer kloppend dan ‘in het familiegareel’ te blijven lopen.

Ook families dienen te evolueren en verder te gaan waar vorige generaties stopten. Al was het alleen maar omdat de tijdgeest veranderd. Zou niet iedere generatie zijn eigen ding doen in antwoord op de tijdsgeest, dan zouden families wellicht zelfs uitsterven. Of wil je toch persé als leerlooier, hoefsmit, barbier of nar aan het werk?

Foto: Simon Wilches, Flickr

Het is leuk om te geven en het is leuk om te krijgen. Soms zeggen mensen, wanneer ze iets geven, dat ze niets terug verwachten. Ik krijg daar altijd een wonderlijk gevoel bij. Alsof de gever iets buiten de deur probeert te houden. Maar wat?

Wanneer mensen elkaar iets geven dan is dat voedend. Als je eten krijgt is dat letterlijk zo, en wanneer je een compliment krijgt is dat voedend voor je zelfvertrouwen. Geven is wat leven mogelijk maakt. De natuur geeft graan, de bakker brood, Google zoekresultaten, de zon warmte en docenten geven kennis en inzicht. Wanneer je iets gekregen hebt is het vreemd die ander vervolgens niets of nooit iets te geven. In zekere zin zou je kunnen zeggen dat dat leven-ontnemend is, alsof je iemand het niet gunt. Dat klopt in de balans ergens niet.

Gevoelens van schuld en onschuld

Wanneer een gever geeft zonder iets terug te verwachten voelt hij zich onschuldig, en dat voelt prettig. Maar ook een gever moet krijgen om in leven te blijven, en kan zich dus niet onschuldig blijven voelen.

Wanneer je iets aanneemt (bijvoorbeeld een cadeau of een compliment) maakt dat je per definitie schuldig. Je profiteert er namelijk van, en hebt er dus baat bij. Nu ligt het in de aard van ons mensen liever onschuldig te zijn, dan schuldig. En dus doen we daar op allerlei manieren onze best voor.

“Jan woont ergens achteraf in een flat. Hij woont daar al 20 jaar. De buurtbewoners zien hem nauwelijks, alleen om zes uur ‘s ochtend en ‘s avonds met zijn hondje. Toen zijn vorige hondje overleed kwam hij weken nauwelijks buiten. Jan heeft een baan in een archief, maar niemand weet precies wat hij daar doet. Visite krijgt hij zelden.”

Het bestaan van Jan is verdraaid karig en het gaat met veel leegte gepaard, maar het werkt. Hij is veel onschuldig.

“Baukje werkt in een zorginstelling voor ouderen. Ze maakt lange dagen en is soms moe, maar daar klaagt ze niet over. Ze staat voor iedereen klaar, dag en nacht. Je kunt op haar bouwen. Wanneer je haar echter een compliment geeft dan lijkt het alsof het niet aankomt en gaat ze snel weer door. Het draait altijd om de ander, niet om haar.”

Veel mensen die werken in de zorg hebben iets van Baukje’s leefwijze. Er kleeft echter een groot nadeel aan deze manier van leven. De mensen waar je zorg voor draagt, zullen dankbaar worden en je iets (terug) willen geven. Maar dat was nu juist wat je niet wilde. Wanneer je die dankbaarheid, in welke vorm dan ook, niet aanneemt stel je je ‘relatie-vijandig’ op. Anders gezegd: je stelt het doel, zorgen voor de ander, boven de relatie die je opbouwt. Meestal accepteert diegene voor wie jij zorgde dat uiteindelijk niet en waarschijnlijk word hij of zij een keer boos.

In Azië hebben ze er een eigen spreekwoord voor: “Waarom bent u boos op mij, ik heb u toch niet geholpen?”

Nemen is dus net zo belangrijk als geven. Ze kunnen niet zonder elkaar. Het werkt als de ontvanger iets écht aanneemt en de gever laat weten dat hij het gekregen heeft en wel of niet waardeert. Kortom je staat er beiden bij stil. Pas dan is er een balans die recht doet aan beide bewegingen, geven en nemen.

Altijd een beetje meer als principe

Als geven en nemen in balans zijn dan kan er energie stromen tussen mensen. Als dat het geval is kun je nog een stapje verder gaan. Je kunt iets doen dat het contact voor beide partijen nog voedender maakt. Dat doe je door een heel klein beetje meer te geven dan je gekregen hebt. In het opzicht van overleven is dat leven bevorderend, maar bovenal is het relatie bevorderend. Op deze manier kun je iets opbouwen, en dat is met name erg belangrijk in vriendschaps- en liefdesrelaties.

Hoeveel?

Wat is een beetje meer? Een beetje meer is net zoveel dat het nèt niet meer gelijk is. Dus geen karrenvracht meer, maar een pietsie. Dat kan zitten in tijd, aandacht, geld, eten. Maar ook in iets héél anders. Het doet er niet toe wat het is, als je gevoel maar zegt dat het iets meer is. Het hoeft dus ook niet hetzelfde of eenzelfde vorm te zijn als wat je hebt gekregen. Een fles lekkere wijn en een Frans kaasje meenemen als je bij iemand gaat eten, is daar een goed voorbeeld van.

Wanneer je dit beetje-meer-principe hanteert kom je simpelweg in een opwaartse spiraal, zowel wat je relatie betreft als wat betreft eten, tijd, geld, aandacht, spullen, energie, liefde, noem maar op.

Elkaars behoefte kennen

Een beetje-meer is subjectief. Wat voor jou goed of meer is, kan voor de ander iets heel anders betekenen. Wil je dus een beetje meer geven, dan zul je de ander een beetje moeten kennen. Je zult je moeten verdiepen in iemand en uitvinden wat iemand kan waarderen.

Het heen en weer geven van waardering, is het uitwisselen van liefde. Dat moet simpelweg blijven stromen. Of metaforisch gezegd, als je elkaar steeds een beetje meer eten geeft dan komt het goed, geef je elkaar steeds een beetje minder dan houd het uiteindelijk op. Daartussen kiezen is niet zo moeilijk.

Hoe kijk jij tegen geven en nemen aan? Wat zijn je ervaringen? Laat een reactie achter.

(Dit artikel is een bewerking van een artikel dat eerder kort op lifehacking.nl verscheen) Foto: Flickr

Een gastbijdrage van Inez van Deudekom:

Het speelde op kinderdagverblijf Dikkertje Dap, twaalf jaar geleden. Omdat het mijn manier van werken met ouders en kinderen voorgoed heeft veranderd, neem ik jullie mee terug in de tijd.

Elke morgen rent Jaimy, een driejarig jongetje, als eerste naar binnen. Al zijn cellen staan vanaf het eerste moment op actie en lol maken. Jaimy is een enorme druktemaker, hij is altijd in beweging en zijn stemmetje is de hele dag te horen. Op een ochtend loopt hij langzaam en zwijgend naar binnen, met gebogen schouders en gebogen hoofd. Hij gaat duidelijk gebukt onder iets ergs. ‘Wat is er gebeurd?’, vraag ik geschrokken. Zijn moeder antwoordt dat Jaimy het zelf wil vertellen. Jaimy durft me niet aan te kijken, ook niet als hij op de aankleedtafel zit. Heel zacht fluistert hij: ‘Mijn papa is een boef.’

‘Jouw papa is de liefste papa van de wereld’, roep ik spontaan uit. Met een ruk gaat zijn hoofd omhoog. Hij kijkt me recht aan. Zijn ogen tasten mij af. Meen ik het echt? Dan slaakt hij een hele diepe zucht. Zijn verdriet is op slag verdwenen. Zijn opgeluchte blik raakt mij in het diepst van mijn ziel.

Moeder vertelt me wat er aan de hand is. Jaimy speelde met haar ex in de speeltuin van de gevangenis. Pas toen hij mee naar binnen wilde, kreeg hij te horen dat papa in de gevangenis zat. Bij het afscheid van zijn vader was Jaimy ontroostbaar geweest.

Moeder en ik kijken samen vertederd naar Jaimy, die intussen een tekening voor papa maakt. Voor één keer mag hij op onze draaistoel aan ons bureau zitten.

Een paar weken later, vader is inmiddels weer thuis, zingt Jaimy: ‘kuthoer, kuthoer’, terwijl hij in de speelgang rondjes fietst. In een mum van tijd schreeuwen de andere kinderen mee. Jaimy vertelt dat papa het woord tegen oma roept, als ze ruzie hebben. Ik zeg dat het een onvriendelijk woord is, en dat papa dit niet mag zeggen.

Ik meld Jaimy dat ik met zijn papa ga praten.

Vader zit er lacherig bij. Hij vindt het wel stoer dat Jaimy een scheldwoord roept. Ik leg hem uit wat het voor Jaimy betekent als zijn papa oma uitscheldt. Als ik over het voorval vertel, wordt vader heel stil.

Sinds mijn spontane uitroep, dat papa de liefste van wereld is, heb ik deze zin vaak herhaald. Altijd lichten verdrietige ogen op. Kinderen zijn immers diep verbonden met hun ouders. Wat dat betekent, leerde ik op de opleiding systemische pedagogiek. Juist voor kinderen die thuis veel meemaken, geeft deze zin rust in hun lijf. De kinderen en hun ouders voelen dat ik het meen. Uit de grond van mijn hart.

© Inez van Deudekom, Foto boven: Flickr