Nederlanders zijn niet zo goed in excuses maken

Voor Duitsers is het tonen van schuldbesef een daad van verzoening. Voor de Nederlanders is het al gauw een vorm van ‘door het stof gaan’.

Met de herdenkingen is Nederland weer bezig met het (oorlogs-) verleden. Daarmee zijn verzoening, de omgang met eigen schuld en verontschuldigen thema’s die in de lucht hangen: Sulawesi, Zorreguieta, Tweede Wereldoorlog.

Wij zijn beiden Duitsers die allang in Nederland leven. Wij zijn in Duitsland opgegroeid met collectieve schuld, werden elk jaar op school met het ‘Derde Rijk’ doodgegooid en vaak op de speeltuin in het buitenland door de andere kindjes met de Hitlergroet ontvangen. Ons is geleerd: wie over zijn schaduw springt, schuld bekent en zijn excuses aanbiedt, ‘beweist innere Größe’ (legt innerlijke grootheid aan de dag).

Verlagen

Daarentegen zegt de Nederlander: ‘Hij of zij is door het stof gegaan’. Zou het kunnen dat Nederlanders denken dat ze buigen, zichzelf verlagen, als ze excuses aanbieden? Interpreteren Nederlanders de Duitse omgang met het oorlogsverleden daarom vaak negatief als Duitse ‘zelfkastijding’ waar toch eindelijk eens een einde aan zou moeten komen?

Wie over zijn schaduw springt, schuld bekent en zijn excuses aanbiedt, ‘beweist innere Größe

Wij vragen ons af: Waarom doen Nederlanders zo moeilijk over excuses aanbieden? Voor Duitsers is schuld bekennen niet te omzeilen, ook al ben je, zoals wij, pas in de jaren zeventig geboren. De daden van onze voorouders tijdens de Tweede Wereldoorlog vragen daarom. Dat kun je raar of zelfs achterlijk vinden: ‘Je hebt zelf toch niets verkeerds gedaan?’ Dat klopt. Toch is deze superieure houding soms moeilijk vol te houden.

Axel Wicke: ‘Ik werk als gemeentepredikant in een vergrijsde gemeente in Den Haag. Mijn grootvader was een overtuigde nazi en heeft in de oorlog in zijn fabriek buitenlandse dwangar-beiders tewerkgesteld.

‘Toen een Nederlands gemeentelid onder tranen over vreselijke vernederingen als dwangarbeider in Duitsland vertelde, heb ik mijn excuses aangeboden. Niet voor mijn eigen schuld en niet eens voor die van mijn grootvader. Maar omdat ik op een bijzondere manier verantwoordelijkheid draag voor (het herstellen van) de relatie met haar. En verantwoordelijkheid voor een toekomst zonder werkkampen, racisme en dwangarbeid.’

Creatief

Die verantwoordelijkheid nemen, maakt creatief. Carolien Zimmermann: ‘Mijn dilemma kleindochter van een Duitse nazi en een Nederlandse verzetsstrijder te zijn, heeft mij gemotiveerd een theatervoorstelling te maken. Door die voorstelling, Ik ben niet de oorlog, heb ik geprobeerd me van de Duitse collectieve schuld te bevrijden. Want die schuld is niet van mij. Maar los van schuld voel ik me wel verantwoordelijk, dat maakt me actief.

‘Als ik mijn excuses aanbied, zeg ik niet dat ik fout ben, maar dat ik deel van iets uitmaak dat de ander schade heeft toegevoegd, en daarvoor bied ik mijn excuses aan. Ik spreek de intentie uit om de relatie te herstellen.’

Je excuses aanbieden, zo hoorden wij hier in Nederland, doe je pas als je echt niet anders meer kunt, als zonder twijfel voor iedereen zichtbaar is dat je iets fout hebt gedaan en jezelf dat dus ook knarsetandend moet toegeven. En dan nog heb je een heel arsenaal aan woorden tot je beschikking om dat e-woord te omzeilen.

Als ik mijn excuses aanbied, zeg ik niet dat ik fout ben, maar dat ik deel van iets uitmaak dat de ander schade heeft toegevoegd

Zo zei Willem-Alexander (toen hij nog kroonprins was) over zijn vakantievilla in Mozambique: ‘Ik heb een inschattingsfout gemaakt’ – hoe goed de intenties verder ook waren. Natuurlijk zou het kunnen zijn dat de geseculariseerde oudergeneratie in Nederland nu rebelleert tegen haar calvinistische opvoeding en daardoor ook tegen ‘sorry zeggen’. Want volgens Calvijn ben je schuldig, als zondaar geboren. Daar hebben hele generaties tegenwoordig geen boodschap meer aan. Sterker nog: jongeren, daarover bevraagd, geven aan niet eens te weten hoe het aanvoelt om ‘schuldig’ te zijn.

Zwaar

Sich entschuldigen is verantwoordelijkheid nemen voor je daden, is je fouten toegeven. Dat is zwaar en kan aanvoelen als een gang door het stof. Maar sich entschuldigen is ook de ander en de relatie met de ander boven het eigen gelijk zetten. Een poging om de relatie met de ander te herstellen door diens pijn te erkennen. Zo beweist man innere Größe.

Oké, oké, we geven het toe: de Duitse uitdaging is om de verantwoordelijkheid niet te zwaar te laten worden. Met wat meer zelfrelativering en humor. Dat zou wel helpen. Onze excuses dus voor de serieuze toon van dit stuk.

Een bijdrage van Axel Wicke en Carolien Zimmermann beide zijn Duitsers die al jaren in Nederland wonen en werken. Dit artikel is ook verschenen in de Volkskrant op zaterdag 4 mei 2013. Foto: Sherri
3 Reacties
  1. Je excuses aanbieden betekend helemaal niets, zeker als je er niets mee te maken hebt of als de daden zo gruwelijk zijn zoals die van de nazi’s. Sorry brengt geen mensen terug of doet geen trauma’s vergeten.

  2. Het volgende komt uit het boek ‘Familieopstellingen in de praktijk’ van Indra Torsten Preiss.

    VERGEVING
    “Door het werk van Bert Hellinger en door mijn eigen ervaring met opstellingen als representant en therapeut, heb ik mij moeten losmaken van een zogenaamd spiritueel principe. Ik was er vast van overtuigd dat vergeving altijd edel en goed is. Familieopstellingen hebben mij geleerd werkelijk te zien en dieper te kijken. Daardoor is het goede principe van vergeving gesneuveld. Het ontpopt zich in veel gevallen als respectloos tegenover dader en slachtoffer.
    Daarom wordt in een opstelling nooit om vergeving gevraagd. Wanneer de dader het slachtoffer om vergeving vraagt, moet het slachtoffer na al wat er gebeurd is, nog iets voor de dader doen – dat kan niet. Naast zijn slachtoffer-zijn zou hij daardoor ook de verantwoordelijkheid voor het vergeven dragen.
    Door vergeving wordt het ook voor de dader moeilijker om weer met zichzelf en de wereld in het reine te komen en zijn evenwicht te vinden. Door vergeving wordt hem zijn schuld en verantwoordelijkheid ontnomen. Bovendien wordt degene die vergeeft superieur tegenover degene die wordt vergeven. Hij matigt zich iets aan dat hem niet toebehoort en verstoort op die manier de balans van geven en nemen.
    Bert Hellinger heeft er een klein aforisme voor: ‘Wat ik vergeef, stop ik in mijn eigen rugzak.’
    De oplossende zin van de dader tegenover het slachtoffer is: ‘Het spijt me.’ Als we deze zin vergelijken met ‘Verontschuldig mij alsjeblieft’ of ‘Vergeef mij alsjeblieft’ , dan wordt een groot verschil duidelijk. Degene die gevraagd wordt te verontschuldigen of te vergeven moet iets doen en dat maakt een verschil in hoe de ziel het opneemt. De zin ‘Het spijt me’ is een erkenning van het feit dat men iemand iets heeft aangedaan en dat men daar spijt van heeft. Deze spijt maakt een verbinding mogelijk. Zo kan de ander ervaren dat hij als slachtoffer gezien is. Deze erkenning is nodig voor een verzoening.”

  3. Beste Schrijvers,

    Prachtig! Het artikel ontroert me en raakt me. Ook ik heb een grootouderlijke oorlogsvoorgeschiedenis en ken het schuldgevoel als Nederlandse heel goed. Ik had niet zo in de gaten dat Nederlanders moeilijk hun excuses kunnen aanbieden. Ik heb er bij stil gestaan en ervaar dat het klopt. Wij doen dat binnen ons gezin wel, het heeft te maken met verantwoordelijkheid nemen.
    Dank jullie wel voor jullie mooie woorden.

    Warme groet,

    Hetty Broeders

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *