Nastreven

Wij mensen zetten graag ergens onze tanden in. We gáán graag ergens voor. Stropen de mouwen op. Zelfs druk zijn is een synoniem voor een succesvol leven geworden. Onze Westerse cultuur is een nastreef cultuur. We zetten onze tanden in het bereiken van iets alsof het een boterham is. En als we geen brood in huis hebben dan gaan we het halen. En als we geen geld hebben dan gaan we solliciteren.

We kunnen dingen voor ons zien en er vervolgens achteraan gaan. Dat is ook lekker om te doen. Het geeft focus en soms zelfs dat heerlijke adrenaline gevoel dat we goed bezig zijn of in flow zitten. Succes nastreven is lekker en leuk, omdat het een gevoel van grip en focus geeft.

Vertraging

Toch bereiken heel veel mensen niet of nooit hun doel (waarmee ik niet bedoel dat succes alleen maar het gevolg is van het persoonlijk nastreven, er is natuurlijk veel meer). Ik zie heel veel mensen een eind komen en dan iets geks doen. Dan hoor je iemand opeens zeggen: “ja maar …”, “ik kan geen dingen afmaken” of “ik vind echt alles leuk dus dan ga ik weer iets anders doen” of “ik kan niet kiezen”, of de depressieve variant “wat heeft het voor zin?”.

Die reacties hebben me altijd verbaasd. Steeds weer riep dat bij mij de vraag op wat daar nu gebeurde. De antwoorden klonken echter vaak hartstikke logisch. Of de omstandigheden voor die persoon leken ook opeens echt ongunstig. Tot ik opeens tamelijk helder zag dat er een groot verschil is tussen nastreven en het daadwerkelijk hebben van succes.

Succes hebben is je grip verliezen

Wanneer je een doel bereikt hebt hoef je niets meer na te streven. Je hoeft niet meer aan het werk, je hoeft geen plan meer te maken, je hoeft niet meer te wachten. Je bént er. En dan gebeurt er iets paradoxaals: wanneer je iets bereikt hebt kun je het verliezen. Al die tijd dat je aan het nastreven was, wàs er niets te verliezen. En nu opeens wel. Daar waar je in het nastreven een bepaald gevoel van grip hebt, ben je als je een doel bereikt hebt je grip plotsklaps kwijt.

Dat grip verliezen is iets wat wij aan voelen komen. Sommigen beschrijven het als een eindeloze leegte, anderen als een kale vlakte, weer anderen als een monster. Bijna altijd heeft het de vorm van angst. Angst voor wat gaat komen. En wat de meeste mensen doen bij angst is bevriezen of wegrennen (de flight or freeze reactie voor wie wil). Die reactie is hoe angst voor succes eruit ziet.

Waarom denk je dat bedrijven praten over consolideren, borgen en vastleggen in procedures? Omdat ze weet hebben van verliezen. En dat willen wij mensen niet. Wij mensen houden niet van verlies en loslaten. Succes is je grip kwijt zijn. Je kunt zeggen dat je juist grip hebt omdat je iets hebt verworven en het is niet waar. Wat je niet had kon je niet verliezen, wat je nu wel hebt kun je wel verliezen.

Succes aanvaarden is durven vertrouwen dat ‘de wereld’ het goede met je voorheeft

Ik denk dat veel mensen succes vermijden omdat het kunnen verliezen van succes beangstigend is. Ik heb mensen letterlijk zien zweten of even hun evenwicht zien verliezen of even in tranen raken bij succes. Succes raakt altijd aan verliezen. Succes laat je weten dat je ‘even’ op deze planeet bent en dat je niets werkelijk hebt of bezit.

Toch zijn er mensen die echt succesvol zijn (en dan bedoel ik gelukkig zijn, niet miljonair zijn ofzo). Eerst dacht ik dat die mensen geen angst kennen. Dat had ik mis. Dat hebben ze wel. Zij kunnen ook iets verliezen, maar dat risico nemen ze. Omdat ze geloven dat de wereld het goede met ze voorheeft. Ze weten dat verliezen erbij hoort.

foto: Ryan SB Flickr

Lees ook: Je bezit, bezit jou

Een rijke man komt te overlijden. Hij reist door de tunnel en aan paar minuten later staat hij bij de poort naar het hiernamaals. De dienstdoende ontvanger vraagt: “Wat kan ik voor je doen?” De rijke man antwoord: ”Ik wil de kamer met het mooiste uitzicht, het beste bed en iedere ochtend om 9:00 uur mijn pantoffels, de krant en champagne.” “Ok”, zegt de ontvanger. Linkerrij, even wachten en dan is het binnen een paar minuutjes geregeld (het ambtelijk apparaat daarboven is naar het schijnt er-rug soepel).

Even later staat de man in zijn prachtige kamer. Door enorme ramen heeft hij een weids uitzicht over groene heuvels. Er fladderen vlinders. Er bloeien klaprozen. En in de verte valt een een prachtige waterval in de diepte. Het opspattende water hult de oude eiken langs de kant in een wonderschone nevel.

De man plaatst zijn stoel dicht bij het raam. Legt zijn voeten omhoog en is gelukkig.

Na 100 jaar gaat de ontvanger eens kijken hoe het de man vergaat. Het is tenslotte al een tijdje geleden dat ze elkaar hebben gezien.

Je hoeft elkaar daar niet te bellen, dus hij klopt op de deur en de man doet open. “Hoe gaat het met je?” vraagt de ontvanger. “Het is hier werkelijk verschrikkelijk! Er gebeurt hier helemaal niets! Haal me hier onmiddellijk vandaan! Wat is dit voor verschrikkelijke hemel!!!!” schreeuwt de man.

Waarop de ontvanger antwoord: “Maar meneer u bent hier helemaal niet in de hemel, dit is de hel.”

.

Naar een verhaal van onbekende bron. Foto: Flickr

Een gastbijdrage van nrc.next redacteur Reinier Kist:

Jonathan Franzens roman Vrijheid gaat over het ongemak van grenzeloze vrijheid.
Deze gedachte is het uitgangspunt van een serie. Deel 5: ambitie en vrijheid.

Iedereen kan alles bereiken, zolang hij er zijn best voor doet. Dat levensmotto heette de American Dream, maar de droom van onbegrensde mogelijkheden is zo langzamerhand mondiaal geworden.

De opmars van die wereldwijd gedeelde droom begon in de jaren zestig, toen de westerse wereld het individualisme omarmde – ‘niemand kan je vertellen wat je moet doen, alleen jij bent verantwoordelijk voor je daden’. En de kinderen van de jaren zestig werden ouders en omdat vrijheid het grootste goed is van de individualist brachten ze hun kinderen één credo boven alle andere bij: alles wat je wilt ligt voor het oprapen, just reach out and grab it. Houdt de fijnbesnaarde zoon van cultuur, dan wordt hij gestimuleerd – dwang is uit den boze – om cultural studies te gaan doen. Een zeldzame opmerking van vader dat met zo’n studie weinig geld te verdienen is, wordt door het kind zelf weggewuifd als burgerlijk geneuzel. Ontplooiing is zoveel belangrijker dan iets ordinairs als geld.

In Vrijheid van Jonathan Franzen staat een passage over de kunstzinnige zussen van hoofdpersoon Patty Berglund. In de autobiografische passage betuigt Patty haar ouders op één punt haar innige dank:

„dat ze haar nooit hebben aangemoedigd om Creatief en Kunstzinnig te worden, zoals ze dat bij haar zussen wel altijd deden. Hoezeer het de jonge Patty ook stak dat Joyce en Ray haar maar wat lieten aanmodderen, die veronachtzaming lijkt meer en meer een zegen nu haar zussen allebei in de veertig zijn en moederziel alleen in New York wonen, veel te wereldvreemd en/of verwaand om een relatie van enige duur en inhoud aan te kunnen, en nog altijd afhankelijk van financiële ondersteuning door hun ouders terwijl ze nog steeds, en nog steeds vergeefs, naar het artistieke succes streven dat hun als kind in het vooruitzicht werd gesteld”.

De American Dream is alomtegenwoordig in de westerse cultuur. Het is een kernboodschap van alle grote blockbusters van de laatste jaren. Wat is de overeenkomst tussen Harry Potter, Frodo Baggins, Ariadne (het meisje dat in Inception is begiftigd met het talent in andermans dromen te kunnen inbreken) en Mark Zuckerberg (de oprichter van Facebook die in The Social Network wordt geportretteerd)? Dat zij allemaal aan het begin van de film hele gewone stervelingen zijn, maar na verloop van tijd dankzij grote inspanningen in staat blijken te zijn nog grotere prestaties te leveren.

Hetzelfde verhaal zit in bijna elke videogame: je begint als nobody, maar met enige investering in je vaardigheden groei je al snel uit tot sportgod, redder van de wereld of rockster. Het is het verhaal dat alle talentenshows ons keer op keer vertellen: een heel normaal persoon, die zomaar besluit mee te doen aan een auditie van SBS6, kan na een felle strijd met zijn rivalen popster en BN’er worden.

De American Dream, dat is ook het succesverhaal van een Marco Borsato, die het sterrendom met het imago van de gewone jongen heeft verenigd. Het ideaal dat iedereen gelijk is en iedereen vrij is om zijn dromen na te streven is er ook de oorzaak van dat hordes mensen op YouTube, blogs en forums hun middelmatige artistieke creaties tentoonspreiden, in de stille, maar meestal luidruchtige hoop opgemerkt te worden. Rond datzelfde ideaal is onlangs zelfs een succesvolle spirituele zelfleer ontstaan. De boodschap van The Secret is dat als je maar gelooft in je eigen succes, je het ook kunt bereiken.

De enige factor die wij, de generatie van de American Dream, niet hebben meegerekend is: talent.

Over talent bestaat een mooi citaat van Aldous Huxley, de schrijver van Brave New World. Huxley schreef in 1933 dat technologische ontwikkelingen, hoge lonen en scholing „een zeer groot publiek hebben geschapen dat kan lezen en leesstof en beeldmateriaal kan aanschaffen”. Volgens de schrijver is echter „het aandeel van de rotzooi in de totale kunstproductie thans groter dan ooit tevoren. Dit is eenvoudig een kwestie van rekenkunde.

In de loop van de vorige eeuw is de bevolking van West-Europa iets meer dan verdubbeld. Het lees- en beeldmateriaal is echter, naar mijn schatting, minstens in een verhouding van één op twintig, misschien ook wel van één op vijftig of zelfs honderd toegenomen. Als een bevolking van x miljoen artistieke talenten heeft, dan zal een bevolking van 2x miljoen waarschijnlijk 2n artistieke talenten bezitten. Welnu, we kunnen de situatie als volgt samenvatten. Tegen één gedrukte pagina met lees- of beeldmateriaal die honderd jaar geleden werd gepubliceerd, publiceert men nu twintig, zo niet honderd pagina’s. Maar tegenover elk talent van vroeger staan er nu slechts twee.” (Aldous Huxley, Beyond the Mexique Bay, A Travellers Journal, vertaling Jules Castier)

Daar valt natuurlijk tegenin te brengen dat door hoge scholing – dat betekende in Huxley’s tijd de revolutionaire ontwikkeling dat ineens de hele bevolking kon lezen en schrijven – ook meer talenten de mogelijkheid krijgen om zich te ontwikkelen. Volgens Huxley was deze toename van potentiële talenten echter onvoldoende om de ongekende groei van de artistieke productie bij te benen. Hoe het ook zij, Huxley zou zijn wenkbrauwen flink hebben gefronst als hij zou horen over de miljoen mensen die anno 2010 in het kleine Nederland volgens onderzoek een roman op de plank hebben liggen. Maar hij zou zich echt rot hebben geschrokken als hij kennis had genomen van een uitvinding genaamd internet.

Dat is het domein waar de talentlozen hun pijnlijk valse Lady Gaga-imitaties de wereld insturen, waar een filmpje van een man die in een konijnenkostuum over straat hopt meer hits krijgt dan waar een site voor serieuze films ooit van kan dromen. Het domein waar talent er niet meer toe doet, zolang je maar gezien wordt, al is het maar door mee te doen met de trend op YouTube van verveelde sukkels die een opname van zichzelf maken terwijl ze naar een onbenullig filmpje van een ander kijken. Internet is het podium, schrijft Andrew Keen in zijn boek The Cult of the Amateur, waar zelfs mensen die écht helemaal niks kunnen hun geboorterecht opeisen een paar minuten in de schijnwerpers te staan.

Maar hoe meer mensen gezien, begaafd, miljonair of beroemd willen worden, hoe meer die roem of rijkdom nooit zullen vergaren. „We were raised by television to believe that we’d be millionaires and movie gods and rock stars – but we won’t”, zegt vechtersbaas Tyler Durden in Fight Club, een film waarin frustraties over de schaduwzijde van de American Dream een vruchtbare bron blijkt voor een apocalyptische geweldsfantasie.

Die schaduwzijde bestaat uit de verbrijzelde dromen van de niet-succesvollen. In een wereld waarin alleen jijzelf verantwoordelijk bent voor je succes, kan alleen jijzelf worden aangesproken op je falen. En volgens verschillende onderzoekers en hulpverleners veroorzaken de druk om te presteren en het onvermogen om aan de verwachtingen van ouders en de samenleving te voldoen, een toename aan gevoelens van boosheid, inertie en irritatie onder jongeren.

Zo schrijven mentaliteitsonderzoekers Frits Spangenberg en Martijn Lampert in hun boek De grenzeloze generatie (2009) dat in Nederland 41 procent van de jongeren te maken heeft met deze gevoelens als gevolg van de vrije, ambitieuze samenleving waarin zij leven. De realiteit van de American Dream is dat we – ondanks YouTube – echt niet allemaal filmgoden of rocksterren worden. „And we’re learning that fact”, zegt Tyler in Fight Club. „And we’re very, very pissed-off.”

-

Dit artikel is geschreven door Reinier Kist en gepubliceerd op 2 december 2010 in de nrc.next. Klik hier voor het artikel in originele opmaak met daarin ook citaten uit het boek ‘Vrijheid’ van Jonathan Franzen.

Foto: Flickr

In een reactie op weggestopt verlangen zei ik eens: “Iets is pas mislukt als je besloten hebt op te geven.” Daar kreeg ik heftige reacties op terug. Ik zou een gebrek aan inlevingsvermogen in de situatie hebben. Toch bleef de vraag knagen. Hoe komt de een tot een oplossing en de ander niet?

‘Kan niet’ wereldbeeld

Mensen die niet in het verwezenlijken van hun verlangen geloven, geloven wel ergens anders in. Ze geloven in redenen waarom iets niet lukt, niet kan, niet zal gaan lukken of weer fout zal lopen. Ze komen soms simpelweg niet verder omdat ze vasthouden aan dat wereldbeeld. Een wereldbeeld van ‘kan niet’. Wanneer je luistert naar een verhaal van iemand die er niet in gelooft, dan neemt diegene jou mee in dat wereldbeeld. Je wordt meegenomen in het ‘bos van de niet bestaande oplossing’. Soms hebben mensen dingen daar zo veel en vaak overdacht dat het ook echt schier onmogelijk lijkt een probleem op te lossen. Als je maar diep genoeg mee dat bos in loopt, geloof jij het ook! Net als die persoon zie jij dan ook allemaal beren op de weg. En dan?

‘Kan wel’ wereldbeeld

De eerste stap naar een oplossing die ik leerde is te stoppen met luisteren naar verhalen over waarom iets niet kan. Je wordt er om te beginnen moe van, dat is al een goede reden het niet te doen. Maar iets anders is nog veel belangrijker. Wanneer je naar een verhaal van iemand luistert gaat je bewustzijn mee met het verhaal en de feiten. Je bewustzijn probeert te volgen en te begrijpen. Je onderbewustzijn gaat echter ook mee, niet op de informatie maar op de gevoelens erachter. En die gevoelens maken nu juist dat jij ook gaat geloven dat iets niet kan. Je kunt je vast wel zo’n situatie herinneren. Waarin je eerst veel energie hebt, en nadat je gepraat hebt met iemand die allemaal beren op de weg ziet, voel je je ineens een stuk minder levenslustig.

Martijn Aslander zegt wel eens over mensen: “Je hebt putjes en motortjes.” Dus stop met luisteren naar waarom iets niet kan, het is niet constructief.

Verbeelding

De tweede stap naar een oplossing gaat over verbeelding. Jij en ik zitten op een stoel, rijden in een auto met plofmechanisme (de benzinemotor) en lezen weblogs op razendsnelle stroompjesapparaten (de pc) omdat ze uitgevonden zijn. Omdat er eens iemand, of een groep mensen, het verlangen had zoiets in de wereld te zetten. Ik geloof dat dat waarvan men zegt dat het ‘niet kan’, gewoonweg nog niet uitgevonden is. Dat lijkt kinderlogica om dat zo te zeggen, en dat is het denk ik ook. Het is simpelweg een focus in de richting van een oplossing. Zeggen dat iets niet kan heeft gewoon niet zo veel zin, het brengt je niets, behalve gelijk.

Dat klinkt wellicht groots ‘geloven dat iets kan’, dat is het ook, er komen mooie dingen uit voort. En ik heb het niet over het oplossen van wereldproblemen. Sommige zaken hebben ook nog steeds gewoon tijd nodig en de dood blijft door verbeelding ook niet thuis. Ik heb het over verlangen dat je in je eigen bestaan tegenkomt. Van het ontdooien van je vriezer, iets lekkers koken als je weinig tijd hebt tot meer klanten werven voor je bedrijf. De echte beperkingen liggen volgens mij niet in de werkelijkheid, maar in de geest. Of anders gezegd, in een gebrek aan verbeelding.

Het stimuleren van verbeelding

Het enige dat je op de weg van probleem → verlangen dus hoeft te doen is de verbeelding te stimuleren. In de praktijk kun je dat als volgt aanpakken:

1. Luister, als iemand vertelt wat hij wil, maar voel vooral waar zijn passie bij zit (dat vraagt een beetje oefening).
2. Laat hem niet uitpraten als hij je gaat vertellen waarom iets niet kan. Ga er niet in mee! Ga er niet naar luisteren! Blijf in plaats daarvan bij de passie die je voelde en stel een kleine vraag over die wens, dat idee of verlangen. Als je bijvoorbeeld weet dat iemand met een boot naar Frankrijk wil, stel je de vraag: wat voor soort boot zou je dat mee gaan doen?
3. Luister naar het antwoord en stel een volgende eenvoudige vraag naar aanleiding van het antwoord dat je kreeg. Bijvoorbeeld: met hoeveel man ben je op de boot?
4. Stel weer een volgende eenvoudige vraag en kijk hoe ver die persoon zijn verlangen durft te volgen.
5. Zo kun je steeds verder gaan. Het doet er op een gegeven moment niet meer toe wat nu werkelijk kan of niet. Het verlangen komt aan de oppervlakte, dat is genoeg.

Als je dit een beetje vaardig doet zal het lastig worden voor diegene om zijn verlangen weer ‘in de koelkast’ te zetten.

Veel plezier! En let op: ik ben niet aansprakelijk voor het kwijtraken van vrienden, omdat ze zo nodig met een boot ….

Dit artikel is ook gepubliceerd op www.lifehacking.nl. Foto: Flickr.