En dan is er ook nog dat vreemde deel. Dat het nooit klaar lijkt. Omdat je tijdens het rouwen steeds een nieuwe laag in je verdriet en verlangen tegenkomt, lijkt er geen einde aan te komen. Je moet steeds weer tot de bodem en dan weer terug naar boven om lucht te happen. Je hoort mensen wel eens zeggen dat het verlies te dragen wordt. Dat klopt. Maar dan dragen ze nog steeds iets. En de laatste stap is nog niet gemaakt.

Boek

Er ligt een nieuw boek in de winkels met de titel: Het nieuwe zwart. Het is geschreven door Darian Leader, een Britse psychoanalist. Het boek gaat over rouw, melancholie en depressie. Drie stevig met elkaar verwante zaken. Darian heeft een heldere kijk op rouw en op rouwarbeid.

Het woord rouwarbeid is een door Freud bedacht woord. Een mooi woord vind ik het. Het is een werkwoord. En dat is rouwen ook, werken. Het suggereert dat je iets moet doen en kan doen. En het suggereert, zoals er een einde aan een werkdag komt, dat er ook een eind aan rouwen komt.

Opa

Ik verloor mijn opa toen ik 19 jaar was. Eén telefoontje van het ziekenhuis en de liefste man die ik ooit gekend heb was weg. Ik ben nu 16 jaar verder. Na de eerste jaren van regelmatig verdriet, veranderde mijn verdriet van vorm. Het kwam nu nog maar één keer per jaar. Dan zag ik weer een foto of iets dat van hem was geweest, en dan rolden de tranen weer. Ook dit jaar was er zo’n moment. Dat duurt eventjes, en dan is alles weer prima. Dan is opa ‘daar’ en ben ik ‘hier’, tussen de levenden. En ga ik gewoon weer doen wat ik van plan was.

Ik dacht dat ik klaar was met rouwen. Want ieder jaar een keer huilen… dat leek me best te doen. Ik beschouwde het regelmatige verdriet zelfs als een letterlijke uiting van de liefde die ik voor mijn opa voel. Nu weet ik dat ik nog niet klaar was. Ik dacht met mijn hoofd dat ik klaar was, maar het was mijn lijf dat de tranen maakte. Er bleek nog een stap te bestaan.

Ergens dit voorjaar gebeurde er iets waardoor ik anders naar mijn opa ging kijken. Ik zag hem niet alleen als de man die ik mis. Maar ook als de vader van mijn moeder. Ik realiseerde me dat ik niet de enige was die hem miste. Misschien miste zij hem ook. Al die tijd was ik zo door mijn eigen verlies in beslag genomen, dat ik hem alleen maar kon zien als mijn opa. Zeker als begeleider van familieopstellingen weet ik echt wel dat hij meer is dan alleen opa. Hij is ook vader, en zoon. Maar dat zag ik niet.

Het doden van de overledene

Tot het moment dat ik anders ging kijken. Het is moeilijk te omschrijven. Er gebeurde iets dat ik 16 jaar voor onmogelijk hield. Ik voelde opeens kraakhelder: “opa, je mag gaan”. Ik zat in mijn favoriete stoel in mijn huis en ik had de oprechte wens dat hij mij alleen zou laten. Het werd stil in mij. Alsof je uit de disco een enorm weiland instapt en de disco verdampt. Alsof mijn eigen lijf groter werd, ik meer speelruimte kreeg. En er waren geen tranen. Integendeel, ik was blij. Ik was blij met een opa die geleefd heeft en weg is.

Ongemerkt heb ik gedaan wat Adrian in zijn boek beschrijft als het doden van de overledene. Een rare zin. Ik moest er even op kauwen. En het is een prachtzin.

Als mensen doodgaan dan gaan ze van ons weg. Iets in ons verzet zich daartegen. Maar er is niks om je tegen de verzetten. Vervolgens zitten we dus met een gespleten beeld van de werkelijkheid. Er is iets dat er niet is, maar dat willen we niet. Dat beeld moet ooit weer samenvallen met de werkelijkheid. Dan klopt het weer. Daarvoor moet dat wat doodging nog een keer gaan, eerst buiten mij, dan in mij.

Lieve opa: “Ik leef nog een tijd en dan kom ik ook. Nu mag je gaan. Ik blijf hier. Dag!”

Foto: Midnight Marauder, Flickr

In een reactie op weggestopt verlangen zei ik eens: “Iets is pas mislukt als je besloten hebt op te geven.” Daar kreeg ik heftige reacties op terug. Ik zou een gebrek aan inlevingsvermogen in de situatie hebben. Toch bleef de vraag knagen. Hoe komt de een tot een oplossing en de ander niet?

‘Kan niet’ wereldbeeld

Mensen die niet in het verwezenlijken van hun verlangen geloven, geloven wel ergens anders in. Ze geloven in redenen waarom iets niet lukt, niet kan, niet zal gaan lukken of weer fout zal lopen. Ze komen soms simpelweg niet verder omdat ze vasthouden aan dat wereldbeeld. Een wereldbeeld van ‘kan niet’. Wanneer je luistert naar een verhaal van iemand die er niet in gelooft, dan neemt diegene jou mee in dat wereldbeeld. Je wordt meegenomen in het ‘bos van de niet bestaande oplossing’. Soms hebben mensen dingen daar zo veel en vaak overdacht dat het ook echt schier onmogelijk lijkt een probleem op te lossen. Als je maar diep genoeg mee dat bos in loopt, geloof jij het ook! Net als die persoon zie jij dan ook allemaal beren op de weg. En dan?

‘Kan wel’ wereldbeeld

De eerste stap naar een oplossing die ik leerde is te stoppen met luisteren naar verhalen over waarom iets niet kan. Je wordt er om te beginnen moe van, dat is al een goede reden het niet te doen. Maar iets anders is nog veel belangrijker. Wanneer je naar een verhaal van iemand luistert gaat je bewustzijn mee met het verhaal en de feiten. Je bewustzijn probeert te volgen en te begrijpen. Je onderbewustzijn gaat echter ook mee, niet op de informatie maar op de gevoelens erachter. En die gevoelens maken nu juist dat jij ook gaat geloven dat iets niet kan. Je kunt je vast wel zo’n situatie herinneren. Waarin je eerst veel energie hebt, en nadat je gepraat hebt met iemand die allemaal beren op de weg ziet, voel je je ineens een stuk minder levenslustig.

Martijn Aslander zegt wel eens over mensen: “Je hebt putjes en motortjes.” Dus stop met luisteren naar waarom iets niet kan, het is niet constructief.

Verbeelding

De tweede stap naar een oplossing gaat over verbeelding. Jij en ik zitten op een stoel, rijden in een auto met plofmechanisme (de benzinemotor) en lezen weblogs op razendsnelle stroompjesapparaten (de pc) omdat ze uitgevonden zijn. Omdat er eens iemand, of een groep mensen, het verlangen had zoiets in de wereld te zetten. Ik geloof dat dat waarvan men zegt dat het ‘niet kan’, gewoonweg nog niet uitgevonden is. Dat lijkt kinderlogica om dat zo te zeggen, en dat is het denk ik ook. Het is simpelweg een focus in de richting van een oplossing. Zeggen dat iets niet kan heeft gewoon niet zo veel zin, het brengt je niets, behalve gelijk.

Dat klinkt wellicht groots ‘geloven dat iets kan’, dat is het ook, er komen mooie dingen uit voort. En ik heb het niet over het oplossen van wereldproblemen. Sommige zaken hebben ook nog steeds gewoon tijd nodig en de dood blijft door verbeelding ook niet thuis. Ik heb het over verlangen dat je in je eigen bestaan tegenkomt. Van het ontdooien van je vriezer, iets lekkers koken als je weinig tijd hebt tot meer klanten werven voor je bedrijf. De echte beperkingen liggen volgens mij niet in de werkelijkheid, maar in de geest. Of anders gezegd, in een gebrek aan verbeelding.

Het stimuleren van verbeelding

Het enige dat je op de weg van probleem → verlangen dus hoeft te doen is de verbeelding te stimuleren. In de praktijk kun je dat als volgt aanpakken:

1. Luister, als iemand vertelt wat hij wil, maar voel vooral waar zijn passie bij zit (dat vraagt een beetje oefening).
2. Laat hem niet uitpraten als hij je gaat vertellen waarom iets niet kan. Ga er niet in mee! Ga er niet naar luisteren! Blijf in plaats daarvan bij de passie die je voelde en stel een kleine vraag over die wens, dat idee of verlangen. Als je bijvoorbeeld weet dat iemand met een boot naar Frankrijk wil, stel je de vraag: wat voor soort boot zou je dat mee gaan doen?
3. Luister naar het antwoord en stel een volgende eenvoudige vraag naar aanleiding van het antwoord dat je kreeg. Bijvoorbeeld: met hoeveel man ben je op de boot?
4. Stel weer een volgende eenvoudige vraag en kijk hoe ver die persoon zijn verlangen durft te volgen.
5. Zo kun je steeds verder gaan. Het doet er op een gegeven moment niet meer toe wat nu werkelijk kan of niet. Het verlangen komt aan de oppervlakte, dat is genoeg.

Als je dit een beetje vaardig doet zal het lastig worden voor diegene om zijn verlangen weer ‘in de koelkast’ te zetten.

Veel plezier! En let op: ik ben niet aansprakelijk voor het kwijtraken van vrienden, omdat ze zo nodig met een boot ….

Dit artikel is ook gepubliceerd op www.lifehacking.nl. Foto: Flickr.